Strona główna | Spis treści |Archiwum
Niels Ryberg Finsen
ojciec współczesnej helioterapii
Kiedy mówi się o Nagrodzie Nobla przyznanej w roku 1903, każdemu średnio zorientowanemu Polakowi natychmiast do głowy przychodzą dwa nazwiska – Curie i Skłodowska. To właśnie wtedy nasza słynna rodaczka otrzymała – razem z mężem, Piotrem – nagrodę z dziedziny fizyki za badania nad zjawiskiem promieniotwórczości. Mało kto pamięta natomiast, że w tym samym roku tę samą nagrodę – tylko że w dziedzinie medycyny – otrzymał człowiek, który swoje krótkie życie poświęcił badaniu pozytywnego wpływu światła słonecznego na organizm ludzki. Przybliżymy pokrótce sylwetkę człowieka, który jako pierwszy ujarzmił słońce i wykorzystał je w medycynie.
Niels Ryberg Finsen urodził się w 1860 roku w mieście Thorshavn na Wyspach Owczych. Pochodził z szanowanej islandzkiej rodziny. Podstawowe wykształcenie zdobył w szkołach w Danii i Islandii. W 1882 roku wyjechał do Kopenhagi, żeby studiować tam medycynę. Studia ukończył w roku 1890.
W poszukiwaniu odpowiedzi
Mniej więcej od roku 1883 Finsen cierpiał na tzw. chorobę Picka. Postępujące uszkodzenia serca, wątroby i śledziony doprowadziły go do kalectwa i w konsekwencji – do wczesnej śmierci. Paradoksalnie, mimo inwalidztwa Finsen z niesamowitą energią prowadził swoje badania naukowe. Co więcej – jak sam twierdził, jego choroba była silnym bodźcem do ich prowadzenia. Duński lekarz zauważył, że kontakt ze słońcem znakomicie pomaga w leczeniu objawów anemii i ciągłego zmęczenia – na które to dolegliwości również często cierpiał. Jako naukowca zainteresował go mechanizm działania promieni słonecznych i ich pozytywnego wpływu na zdrowie i samopoczucie. Nie miał wątpliwości co do tego, że wpływ ten istnieje. Jednak współczesna mu nauka nie potrafiła odpowiedzieć na pytanie o dokładny charakter działania promieni ultrafioletowych. Finsen postanowił, że znajdzie tę odpowiedź. Począwszy od roku 1888 poświęcił się badaniu wpływu promieni słonecznych na organizm ludzki. Początkowo ten duński uczony skupił się na obserwacji przyrody. Zachowania zwierząt instynktownie szukających słonecznego światła i ciepła utwierdzały go w przekonaniu, że idzie dobrą drogą. Wciąż jednak zagadką pozostawało to, w jaki sposób słońce oddziałuje na organizmy, jakie dokładnie reakcje w nim zachodzą, które organy są odpowiedzialne za pozytywne reakcje organizmu. W początkowym okresie badań Finsen nie wiedział nawet, czego właściwie szukał. Jedno było pewne – pragnął opracować metodę wykorzystania promieni słonecznych (naturalnych bądź generowanych sztucznie) w szeroko pojętej medycynie. A to było niemożliwe bez solidnych teoretycznych podstaw popartych konkretnymi, dobrze udokumentowanymi badaniami.
Gruźlica pokonana
Badania ruszyły więc pełną parą. Ich efektem było opracowanie leczenia ospy czerwonym światłem (1893) i gruźlicy skórnej (1895). Terapia przeciw gruźlicy była prosta – polegała poprostu na codziennej ekspozycji osób chorych na światło słoneczne. Na potrzeby tej terapii Finsen skonstruował pierwsze urządzenie do wytwarzania światła o spektrum podobnym do słonecznego – tzw. lampę łukową, nazwaną na cześć wynalazcy również lampą Finsena. Umożliwiała ona ścisłe dawkowanie zarówno mocy, jak i spektrum promieni. W 1896 roku Finsen założył w Kopenhadze pracownię, przekształconą później w Instytut Światłolecznictwa, zwany również Instytutem Finsena. Kilka lat później placówka została poważnie rozbudowana, dzięki pomocy dwóch duńskich dobroczyńców oraz dotacjom rządu. Instytut Finsena stał się wzorem dla wielu podobnych pracowni, które powstały na całym świecie. Dzięki zastosowaniu metody opracowanej przez duńskiego lekarza zmniejszono w sposób znaczący liczbę przypadków gruźlicy na świecie.
Nagroda Nobla
Badania prowadzone przez Nielsa Ryberga Finsena nie przeszły bez echa w świecie naukowym. W 1903 roku otrzymał najbardziej prestiżową z możliwych nagród – czyli Nagrodę Nobla. Ranga wyróżnienia szła w parze z poważną ilością pieniędzy – w tym czasie suma, jaką otrzymywali laureaci, równa była mniej więcej 25-letnim dochodom profesora (ten tytuł Finsen otrzymał w 1898 roku). Pieniądze przeznaczone zostały na cele naukowe i medyczne. 60.000 koron otrzymał Ośrodek Leczenia Chorób Serca i Wątroby (ufundowany również przez Finsena), natomiast 50.000 przeznaczył na działalność Instytutu Światłolecznictwa. Niels Ryberg Finsen zmarł w niecały rok po otrzymaniu nagrody – 24 września 1904 roku. Jego praca zapewniła mu tytuł ojca współczesnej helioterapii i zainspirowała wielu innych naukowców do prowadzenia badań na tym polu.
Michał Domański
więcej w Solarium nr 53